شيخ شفيق الجرادي: اسلامي سازي علوم انساني در ايران رسانه‌اي شود
  • شيخ شفيق الجرادي با تشريح فعاليت‌هايي كه در جهان عرب براي اسلامي‌سازي علوم در سال‌هاي گذشته انجام شده است گفت: فعاليت‌هايي كه شما در ايران در اين مسير انجام مي‌دهيد بايد به وسيله رسانه به گوش انديشمندان عرب برسد تا هم‌افزايي خوبي در اين زمينه انجام شود.
    به گزارش خبرنگار روابط عمومي اداره كل پژوهش هاي اسلامي صداوسيما، نشست علمي بررسي ديدگاه‌هاي موافقان و مخالفان اسلامي سازي علوم انساني در مجامع علمي عربي و ايراني برگزار شد.
    بر اساس اين گزارش، حجج اسلام شيخ شفيق الجرادي عضو شوراي مركزي حزب الله و رئيس پژوهش‌هاي ديني و فلسفي لبنان همچنين حجت الاسلام دكتر احمد حسين شريفي عضو هيأت علمي مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) و صاحب نظر در حوزه علوم انساني اسلامي در اين نشست علمي به بيان نظرات خود پرداختند.
    در ابتداي اين جلسه دكتر ظريفيان رئيس اداره كل پژوهش‌هاي اسلامي با تقدير از حجت‌الاسلام شيخ شفيق الجرادي درباره آثار وي سخن گفت و افزود: نظريات اين انديشمند در حوزه نظريات علوم انساني و روش‌شناسي مورد استفاده قرار گرفته است كه يكي از ضرورت‌ها و ظرفيت‌هاي علمي كه مراكز علمي بايد به آن بپرازند علوم انساني اسلامي است كه تلاش‌هاي فراواني در جوامع اسلامي مانند لبنان انجام شده است؛ معهد پژوهش‌هاي ديني و فلسفي كارهاي ارزشمندي در اين حوزه انجام داده است و مركز صدرا هم كه آقاي شريفي زير نظر رهبر معظم انقلاب در آن فعاليت مي‌كنند در اين حوزه پيشرو است.
    علوم انساني اسلامي بعد از پيروزي انقلاب به يك گفتمان تبديل شد
    علوم انساني اسلامي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي به يك گفتمان تبديل شده است؛ ما به تعاريف مختار از علوم انساني رسيده‌ايم كه در خارج از كشور هم مورد بررسي است؛ تعاريفي كه اسلام ناب با تجربه انقلاب اسلامي و چند سال حكومت‌داري به آن‌ها دست يافته، قابل توجه است؛ ما امروز از تعاريف انتزاعي فاصله گرفته‌ايم؛ اگر دو دهه پيش در اين زمينه صحبت مي‌شد تجربه‌اي در اسلامي‌سازي و عملياتي كردن آن نداشتيم اما امروز اين دانش كسب شده است و به وسيله اين مجامع مديريت مي‌شود.
    اكنون روند اسلامي سازي علوم انساني شتاب بيشتري گرفته است؛ اين شتاب را رهبر معظم انقلاب مديريت مي‌كنند و مجموعه‌هاي دانشي كه معمولاً با نگاه پژوهشي اين را دنبال مي‌كنند بايد به اين مسأله وارد مي‌شدند، از جمله اين مراكز كه به صورت جدي تلاش كرده‌اند تا علوم انساني اسلامي را دنبال كنند پژوهش‌هاي اسلامي رسانه است؛ در كنار آن پژوهش‌هايي كه بايد در اين زمينه پيگيري مي‌شده، انجام شده است؛ اين مجموعه در آستانه 25 سالگي تأسيس خود كارنامه درخشان و ارزشمندي در اين زمينه دارد.
    بايد عقب‌افتادگي‌هاي خود را در اسلامي‌سازي علوم جبران كنيم
    اما در دو زمينه عقب افتاده‌ايم، يكي حوزه روش‌شناسي است كه پژوهش‌هاي روشمند و بازنگري در پژوهش‌هايي كه شايد بشود از آن‌ها روش‌هاي پژوهش‌هاي اسلامي را استفاده كرد و ديگر در حوزه دانش‌هايي كه با علوم انساني اسلامي مرتبط است، در اين زمينه در مجموعه خود نيازمند تلاش جدي‌تري هستيم؛ بايد بررسي شود كه پژوهشگران مجموعه چقدر در اين زمينه كار كرده‌اند، در حوزه نظريه‌پردازي در حوزه علوم انساني اسلامي قدم بر مي‌داريم و چقدر فاصله داريم.
    جلسه امروز يكي از دستاوردهاي سفر مديركلان پژوهش‌هاي اسلامي به كشور لبنان در ارديبهشت‌ماه سال جاري است؛ اين سفر دستاوردهاي ديگري هم داشته است كه در جلساتي به آن‌ها اشاره كرده‌ام كه اين دستاوردها يا به فعليت رسيده و يا نزديك به فعليت است. اين جلسه به دنبال بررسي آراء موافقان و مخالفان علوم انساني اسلامي در مجامع ايراني و اسلامي است؛ اگر بخواهيم كامل يك مسأله را بدانيم بايد حرف موافقان و مخالفان را بشنويم؛ فرصت امروز براي شنيدن موافقان و مخالفان اين عرصه است كه در دو جامعه عربي و ايراني با توجه به تنوع و تشابهات جوامع اين عزيزان، حرف‌هاي مشابه و متفاوت با هم دارند.
    سيد جمال‌الدين اسدآبادي نخستين اسلامي‌ساز علوم انساني بود
    در ادامه، حجت‌الاسلام دكتر شريفي در بيان مباحثي درباره اسلامي سازي علوم انساني در ايران گفت: ايده اسلامي سازي علم از زمان سيد جمال الدين اسد آبادي مطرح شد؛ اقبال لاهوري به علوم انساني اسلامي پرداخته است؛ او مي‌گويد علم از جهان اسلام به غرب رفت و اكنون كه در حال ورود دوباره به جهان اسلام است بايد در اسلامي كردن آن دقت خود را به خرج دهيم.
    وي فعاليت‌هاي شهيد مطهري و شهيد صدر را در اسلامي سازي علوم انساني مورد توجه قرار داد و اظهار داشت: فعاليت‌هاي شهيد صدر در زمينه اسلامي كردن علومي مانند جامعه‌شناسي، فلسفه و اقتصاد از نمودهاي فعاليت‌هاي عملي علماي اسلام درعصر معاصر است.
    حجت‌الاسلام دكتر شريفي با اشاره به مؤسساتي كه پيش و پس از انقلاب اسلامي به صورت جدي به اسلامي سازي علوم انساني همت گماشته و به اين عرصه وارد شده‌اند ابراز داشت: در اين سال‌ها تعابير مختلفي مانند تحول علوم انساني، اسلامي‌سازي علوم انساني، انساني‌سازي علوم انساني يا بومي‌سازي علوم انساني هم براي اين مبحث به كار رفته است. 
    مركز پژوهش‌هاي اسلامي رسانه در راستاي اسلامي سازي علوم تأسيس شد
    عضو هيأت علمي مؤسسه امام خميني تأسيس مركز پژوهش‌هاي اسلامي رسانه را در راستاي اسلامي سازي علوم عنوان كرد و گفت: رسانه به عنوان يك علم انساني با زيرشاخه‌هاي خود يك علم وارداتي است و با مباني و تكنيك‌هاي خود در غرب نمي‌تواند مورد پذيرش اسلام باشد بنابراين بايد نگاه اسلامي را در اين زمينه شكل دهيم.
    وي در تحليل سخنان مخالفان اسلامي‌سازي علوم انساني كه سردمدارشان را دكتر سروش معرفي كرد، گفت: اين افراد از اساس اين ايده را قبول نداشتند؛ دوازده مورد از مخالفت‌هاي اين افراد را استخراج كرده‌ام كه از آن جمله مي‌توان به اينكه «هويت علم به روش و روش علمي منحصر در تجربه است، بنابراين علم اساساً اسلامي و غير اسلامي ندارد؛ هويت اصلي علم روش است و روش هم در تجربه منحصر است؛ تجربه، اسلامي و غير اسلامي و مسلمان و مسيحي ندارد»؛ به عبارت ديگر مي‌گويند، «هويت علم به روش است و هر موضوع و مسأله بيش از يك روش ندارد، روش هم غير اختياري است، من روش را انتخاب نمي‌كنم، روش يك مولود اجباري است و مسأله روش را تعيين مي‌كند».
    حجت‌الاسلام دكتر شريفي درپاسخ اين شبه گفت: هويت علم تركيبي است و موضوع، هدف و روش يك علم را شكل مي‌دهند، دوم اينكه همانگونه كه مي‌گوييد روش تابع مسأله است، هر مسأله را نمي‌توان تنها به يك روش حل كرد، مسائل علوم انساني درباره كنش‌‌هاي انسان است، اين مسائل ظرفيت اين را دارد كه نقلي، عقلي و هم تجربي پاسخ داده شود؛ بنابراين اگر مسأله كشش پاسخ‌هاي متعدد را داشت، نبايد راه را بر آن ببنديم.
    عضو هيأت علمي مؤسسه امام خميني ادامه داد: ملكيان، پايا و سروش مي‌گويند علمي بودن علم به عمومي بودن معيار آن است، كه اصل اين كلام در سخن بعضي از پزيتيويست‌هاي غربي است؛ و اضافه مي‌كنند عمومي‌ترين معيار تجربه است؛ در نتيجه علمي بودن علم به تجربي بودن معيار آن است؛ ما در نقد مي‌گوييم كه عمومي بودن علم به عقل است، حجيت تجربه به استدلال عقلي است، صحت تجربه علم است، مشاهده صرف را تجربه نمي‌گويند، به جوش آمدن آب را چشم مي‌بيند و پس از آن عقل نتيجه مي‌گيرد كه تمام آب‌ها در صد درجه به جوش مي‌آيد؛ پس علم جامع‌تر از تجربه است؛ ما بايد به دنبال معيارهاي درست برويم، عمومي يا خصوصي بودن علم معيار نيست، علم شما لازم نيست عمومي باشد بلكه بايد صحيح باشد. 
    مدافعان اسلامي سازي علوم با انحصار در تجربه مخالفند نه روش تجربي
    وي تصريح كرد: كسي از مدافعان علوم انساني اسلامي نمي‌گويد كه تجربه حجيت ندارد؛ تمام حرف مدافعان اين است كه چرا فقط به تجربه رجوع مي‌كنيد، در كنار تجربه متون ديني، عقل و شهود صحيح را نيز بايد در نظر گرفت؛ حرف علوم انساني اسلامي مخالفت با انحصار در تجربه است نه استفاده از تجربه.
    حجت‌الاسلام شريفي در پاسخ به آن‌ها كه به گذشت چهل سال فعاليت در زمينه علوم انساني اسلامي، صرف هزينه گزاف و به دست نيامدن نتيجه و بي‌فايده بودن گام برداشتن در اين مسير تأكيد مي‌كنند گفت: پرداختن به اين ايده تاريخي بيشتر از چهل سال دارد.
    صدها كتاب و هزاران مقاله اسلامي‌سازي علوم را ببينيد
    عضو هيأت علمي مؤسسه امام خميني ادامه داد: تمام هزينه پرداخت شده براي اين كار در دوران انقلاب اسلامي كمتر از بودجه يك سال دانشگاه تهران است؛ چرا وقتي به علوم انساني اسلامي مي‌رسيد عجله مي‌كنيد، علوم غربي حدود چهار سده پس از رنسانس پديد آمدند. از سويي چشم بستن اين افراد بر فعاليت‌هاي انجام شده در اين چند دهه بي‌انصافي است؛ صدها كتاب و هزاران مقاله كه در اين زمينه به رشته تحرير در آمده است را مطالعه كنيد.
    امارات مؤسسه «مومنان بدون مرز»را براي ترويج رويكرد سكولار در اسلام راه اندازي كره است
    در ادامه شيخ شفيق الجرادي با اشاره تاريخچه‌اي از علوم انساني در جهان عرب و ابراز نگراني از اينكه به كار بردن وصف اسلامي براي علوم انساني تنها در كلام باقي بماند و به عرصه عمل وارد نشود گفت: مواظب باشيد تا نكند روزي صفت اسلامي را در علوم به كار ببريم و محتوا تغييري نكرده باشد؛ براي رسيدن به نتيجه نبايد عجله كنيم، بايد بيشتر در مقدمات عميق شويم. اسلامي‌سازي علوم انساني از زمان متلاشي شدن حكومت‌هاي اسلامي و ورود انديشه‌هاي جديد غربي به دنياي اسلام آغاز شده است.
    شيخ شفيق الجرادي به پراختن مسلمانان به دو مسأله در ابتداي ورود انديشه‌هاي جديد غربي اشاره كرد و اظهار داشت: مسلمانان نخست به اين فكر افتادند كه چرا جهان اسلام دچار انحطاط شده است و دوم اينكه چطور مي‌توانيم با حفظ هويت اسلامي خودمان وارد دوره مدرنيته شويم.
    وي با اشاره به فعاليت هاي علماي اسلام در زمينه علوم انساني ،اسلامي گفت: محمد باقر صدر در اقتصاد و فلسفه موفق شد كه «اقتصاد ما» و «فلسفه ما» را ارائه دهد و در جامعه‌شناسي هم قصد داشت كه «جامعه‌شناسي ما» را تأليف كند ولي به شهادت رسيد. مرحوم سيد محمد رضا مظفر و همفكران او نيز تصميم گرفتند كه دانشگاه‌ها و دانشكده‌هايي با مضمون و هويت اسلامي تأسيس كنند. 
    رئيس پژوهش‌هاي ديني و فلسفي لبنان به تاريخچه‌اي از ديگر فعاليت‌هاي جهان عرب در زمينه علوم انساني اسلامي پرداخت و افزود: عده‌اي از جوانان دانشجوي اهل سنت در كانادا كتاب «اسلامة المعرفه؛ اسلامي‌سازي معرفت، شناخت يا دانش» و سپس تلخيص مجموعه «روابط بين‌المللي بر اساس منابع اسلامي» را به چاپ رساندند؛ ابوالقاسم حاج حمد، كتابي با عنوان «العالميه الثانيه الاسلام؛ جهاني سازي دوم در اسلام» را به چاپ رساند.
    عده‌اي به اسم اسلامي‌سازي علوم به دنبال سكولاريزه كردن اسلام هستند
    شيخ شفيق الجرادي دو مجموعه مقابل انديشه اسلامي سازي علوم را مورد توجه قرار داد و گفت: اين دو مجموعه در عربستان سعودي و امارات مستقر هستند؛ در عربستان سعودي به خاطر فشار سلفيان اين كار انجام شد؛ مجموعه امارات كه باهوش‌تر هستند، در دو خط كار مي‌كنند مؤسسات پژوهشي در امارات وجود دارد كه درباره اسلام سياسي صوفيانه كار مي‌كنند و مطمئناً اين اسلام سياسي صوفي به عدم اسلام يا بي اسلامي منجر خواهد شد و يك مؤسسه بزرگي به اسم مؤمنان بدون مرز ايجاد كرده‌اند؛ وظيفه اين مؤسسه جمع‌آوري گرايش‌هاي مختلف سكولار است؛ اين‌ها ادعاي اسلامي سازي علوم را دارند اما اين اسلامي سازي در اصل سكولاريزه كردن اسلام است. 
    وي انديشمندان جهان، حتي انديشمندان عرب را از بحث‌هاي موجود در ايران بي‌اطلاع ارزيابي كرد و پيشنهاد داد: كارهاي جدي و مؤسسات جدي در اين خصوص مشغول كار شوند و در حوزه رسانه فعاليت‌هايي انجام شود كه بحث‌هاي داخل ايران به گوش مخاطب اصلي در جهان عرب برسد. رسانه‌هاي كنوني جهان اسلام در اين عرصه بسيار سطحي عمل ميكنند مخاطب نخباني از فعاليت ها و مؤسات پژوهشي اي موضوع مطلع نيست.

    اخبار